Ιστορικό της Αγίας Παρασκευής πόλεως Κοζάνης

ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

Κοζάνη 1955 - Από  το λεύκωμα "Κοζάνη - Οδοιπορικό στο Χρόνο"
και την προσωπική συλλογή του Γιάννη Τσιομπάνου
(φωτογραφία Ιωάννη Ευαγγέλου)*

    Ο Ιερός Ναός της Αγίας Παρασκευής πόλεως Κοζάνης είναι κτισμένος σε λόφο που περικλείει από βορρά την πόλη της Κοζάνη. Δεν γνωρίζουμε ακριβώς πότε κτίστηκε ο Ναός. Η παράδοση θέλει την ίδρυσή του την περίοδο της Τουρκοκρατίας. Σαν τοπωνύμιο υπάρχει και στα γραπτά του Κοζανίτη ιστορικού Παναγιώτη Λιούφη που αναφέρεται και ως όριο στην Συνθήκη του Αγίου Στεφάνου (1878).

    Σύμφωνα με το βιβλίο «Τὰ παρὰ Ἀλιάκμονα ἐκκλησιαστικὰ» (1994) του μακαριστού Γραμματέως της Μητροπόλεως Σερβίων και Κοζάνης Ιωάννη Δημόπουλου (εκ του οποίου αντλήσαμε και τις περισσότερες ιστορικές πληροφορίες), σε κατάσταση των Ναών της πόλεως του 1918 φέρεται ως Εξωκλήσιο του Ι.Ν. Αγίου Δημητρίου Κοζάνης. Από το 1918 ως το 1920 ως επίτροποι φέρονται οι Χριστόδουλος Καραβάς, Θεόδωρος Δραγατσίκας, Ιωάννης Δόδουρας, Γεώργιος Σιακαβάρας, Βασίλειος Κόκας, Δημήτριος Αποστόλης. Με πρακτικό τους στις 22-5-1920 ζητούν οικονομική ενίσχυση από το εκκλησιαστικό ταμείο για κάποια επισκευή.

    Φαίνεται ότι ο λόφος, όπου ήταν το Εξωκκλήσι ήταν γυμνό και άδενδρο και από το 1926 εκδηλώνεται φροντίδα της Επιτροπής για δενδροφύτευση και αναδάσωση και από το 1928 πραγματοποιείται η δενδροφύτευση με δαπάνες του Ναού και το πότισμα και περιποίηση των δενδρυλλίων για την ανάπτυξή τους. Η συστηματική αυτή φροντίδα συνεχίσθηκε ως το 1935-36 και ο λόφος αναδασώθηκε.

    *Στην αεροφωτογραφία του 1955 -στην μέση περίπου- ο Ναός της Αγίας Παρασκευής και το καμπαναριό της φαίνονται στην κορυφή του λόφου, περικλειόμενα από δένδρα.

    Από το 1928 ως και το 1950 ως εναλλασσόμενοι Επίτροποι κατά περιόδους φέρονται οι Λάζαρος Μαλούτας, Δημήτριος Σεντουκάς, Κωνσταντίνος Μαντός, Γεώργιος Τρικούκης, Στέργιος Πολυζούλης, Νικόλαος Ζάικος, ίσως και άλλοι τα ονόματα των οποίων δεν συναντώνται. Από την δεκαετία του 1950 και εφεξής με πρόεδρο τον Ιερέα Παναγιώτη Δημόπουλο, επίτροποι υπηρέτησαν οι Ιωάννης Νεβεσκιώτης, Νικόλαος Καραπάτσιος, Δημήτριος Φασνάκης, Κωνσταντίνος Νιάκας, Λάζαρος Ντίκος, Παναγιώτης Ματιάκης, Χαρίσιος Τανής, Αργύριος Καρακλάνης.

Ως Εξωκλήσι του Αγίου Νικολάου Κοζάνης

    Στην συνέχεια περιήλθε ως Εξωκλήσι της Ενορίας του Αγίου Νικολάου Κοζάνης. Με Πράξη του Μητροπολίτη και του Μητροπολιτικού Συμβουλίου για κάποια χρόνια προσαρτήθηκε ως ιδρυματικό στο Τιάλειο Εκκλησιαστικό Γηροκομείο. Ως Εξωκλήσιο λειτουργούσε κάθε Παρασκευή, αλλά γίνονταν και ιδιωτικές Λειτουργίες, καθώς και πολλά Ιερά Μυστήρια Γάμων και Βαπτίσεων, λόγω του πρασίνου και του περιποιημένου και ωραίου περιβάλλοντος γύρω από τον Ιερό Ναό.

    Το 1963 ο τότε εφημέριος του Εξωκλησίου π. Παναγιώτης Δημόπουλος και τα μέλη της Διαχειριστικής Επιτροπής του αποφάσισαν και προχώρησαν στην εκ θεμελίων ανέγερση νέας πτέρυγας του Ναού γύρω από την παλαιά, η οποία και περατώθηκε το 1974, οπότε και τελέσθηκαν τα Εγκαίνια του Ναού. Το 1968 η ακίνητη περιουσία του Ναού αναγνωρίστηκε και κατοχυρώθηκε με το Βασιλικό Διάταγμα της 5/4/1968.

Εγκαίνια δεξαμενής

Από  το λεύκωμα του Γιάννη Τσιομπάνου
"Κοζάνη - Οδοιπορικό στο Χρόνο" και την φωτογραφική συλλογή         
        της Κοβενταρείου Δημοτικής Βιβλιοθήκης Κοζάνης                      
(Ευθύμιου Κολέτσου, φωτογράφου) 

    Στις 28 Νοεμβρίου του 1937 πραγματοποιηθήκαν εντός του οικοπέδου της Αγίας Παρασκευής τα Εγκαίνια του εξωτερικού δικτύου (νυν κεντρική δεξαμενή) μεταφοράς νερού από την Ερμακιά Κοζάνης στην πόλη της Κοζάνης, καθώς τα περισσότερα νερά της πόλης ήταν ακατάλληλα για πόση.

    Τα εγκαίνια τέλεσε ο τότε Μητροπολίτης Σερβίων και Κοζάνης κυρός Ιωακείμ. Εικονίζεται στην φωτογραφία και πίσω του δεξιά ο Αρχιμανδρίτης Ιωακείμ Λιούλιας, που βασανίστηκε και εκτελέστηκε από τους Γερμανούς το 1943 για τα φλογερά του κηρύγματα και για την εθνική αντιστασιακή του δράση.

Τέμπλο - Αγιογραφίες

    Το ξυλόγλυπτο τέμπλο κατασκευάσθηκε κατά το έτος 1975-1976 και η αγιογράφηση τοιχογραφιών πραγματοποιήθηκε κατά τα έτη 1981-1989 επί επιτρόπων Ιωάννη Στιούκη, Αστερίου Γκατζόφλια και Αργυρίου Καρακλάνη. Χαρακτηριστικές είναι οι αγιογραφίες πολλών Νεομαρτύρων στο κεντρικό κλίτος του Ναού.

    Οι εικόνες τέμπλου φέρου χρονολογία 1975 και τα δύο μεγάλα μανουάλια φέρουν αφιέρωση "Δωρεάν Ελπίδας Νίκο Ματιάκη εις μνήμην αδελφού της Αθανασίου". Στο επάργυρο ένδυμα της Αγίας Παρασκευής στο τέμπλο υπάρχει αφιέρωση «δωρεά ευλαβών χριστιανών Ιούλιος 1975 - έργο Δημητρίου Ντάλια». Το επίγραμμα αφορά στην επαργύρωση και όχι στην εικόνα.

Ιερείς του Ναού

    Μετά την κοίμηση του π. Παναγιώτη Δημόπουλου το 1977, την εφημεριακή ευθύνη για την λειτουργική εξυπηρέτηση του Εξωκλησίου ανέλαβε ο π. Γεώργιος Σκρέκας, νυν προϊστάμενος του Ιερού Ναού Παναγίας Φανερωμένης Κοζάνης, μέχρι το 1990. Στην συνέχεια ο π. Παναγιώτης Ζιάκας, νυν εξυπηρετών τον Ιερό Νοσοκομειακό Ναό Αγίου Λουκά Κοζάνης, από το 1990 μέχρι τον Φεβρουάριο του 1999, και από το 1999 μέχρι τον Φεβρουάριο του 2025, ο π. Νικόλαος Τζέλλος, νυν εφημέριος του χωριού Ροδιανή, επί των ημερών του οποίου (12 Φεβρουαρίου 2002) κατέστη Ενορία. Από τον Φεβρουάριο του 2025 μέχρι σήμερα εφημέριος του Ναού είναι ο π. Θεόδωρος Χατζηευστρατίου.  

Ως Ενορία

               Αρχείο φωτογράφου Μαρίας Γιάκου                               

    Από τις 12/2/2002 με Προεδρικό Διάταγμα που δημοσιεύτηκε στις 21/2/2002 στο αριθ. ΦΕΚ τ.Α’ ιδρύθηκε η Ενορία του Ιερού Ναού Αγίας Παρασκευής στην πόλη της Κοζάνης, με πρωτεργάτη τον π. Νικόλαο Τζέλλο. Από τότε ο Ναός λειτουργεί ανελλιπώς όλες τις Κυριακές, εορτές καθώς και κάθε Παρασκευή.

    Επί των ημερών του π. Νικολάου (Φεβρουάριος 1999 - Φεβρουάριος 2025) πραγματοποιήθηκε και με την ευχή, προτροπή και ευλογία του Σεβασμιωτάτου Μητροπολίτου Σερβίων και Κοζάνης κ. Παύλου πλήθος εξωραϊστικών και ανακαινιστικών έργων στην εξωτερική όψη και στο εσωτερικό του Ναού, όπως η δημιουργία Σολέα εντός του Ιερού Ναού, ταβανιού και αγιογράφηση του Παντοκράτορα, καθώς και η δημιουργία αίθουσας για τις πνευματικές ανάγκες των ενοριτών. Η αίθουσα, το «Ενοριακό Αρχονταρίκι» όπως ονομάζεται από τον Ιούνιο του 2025, χρησιμοποιείται για δεξιώσεις μνημοσύνων ενοριτών και προσκυνητών ή και βαπτίσεων, συνεδριάσεων σωματείων ή συλλόγων και για την κατήχηση μικρών και μεγάλων.

    Το 2021, έτος ασθενείας από την πανδημία του κορωνοϊού του π. Νικολάου Τζέλλου, έως την εκ θαύματος ανάρρωση και αποκατάσταση της υγείας του, πραγματοποιήθηκε η καταλογογράφηση και αρχειοθέτηση των βιβλίων του Ιερού Ναού και η αγορά καινούργιων εκκλησιαστικών λειτουργικών βιβλίων από τον π. Ευάγγελο Σκρέκα, προσωρινό αναπληρωτή προϊστάμενο του Ιερού Ναού και νυν εφημέριο του Ιερού Ναού Αγίου Νικάνορος Κοζάνης.

Απομονωτήριο φυματίωσης

    Ο Λάζαρος Τσικριτζής, σε προσωπική του συνέντευξη (31/10/2019), ανέφερε ότι υπήρχε, εκτός από το απομονωτήριο φυματικών στο Σμάθκο, ένα οργανωμένο απομονωτήριο φυματίωσης στο Εξωκλήσι της Αγίας Παρασκευής. Οι φυματικοί πήγαιναν εκεί λόγω του δροσερού κλίματος, και λάμβαναν καθημερινά μια μερίδα γιαούρτι μέσα σε πήλινο πινάκιο από τους κτηνοτρόφους που ζούσαν παρακείμενα.

    Διασώζεται και το εξής θαυμαστό γεγονός:  ηλικιωμένος Ιερέας που εξυπηρετούσε λειτουργικά το τότε Εξωκλήσιο της Αγίας Παρασκευής, δεν μπορούσε να ανταποκριθεί επαρκώς, λόγω προβλημάτων υγείας. O τότε Μητροπολίτης Κωνσταντίνος Πλατής (1945-1957) έστειλε για βοήθεια στον Ιερέα έναν Διάκονο. Μία Παρασκευή τέλεσε ο Ιερέας την Θεία Λειτουργία, μαζί με τον Διάκονο, και κοινώνησαν των Αχράντων Μυστηρίων, αρκετοί πιστοί, μεταξύ αυτών και φυματικοί. Ο Διάκονος, προς έκπληξη του Ιερέα, φοβήθηκε να καταλύσει το άγιο Ποτήριο μετά την Θεία Λειτουργία! Παρά τις παραινέσεις του Ιερέα προς τον Διάκονο να αποβάλλει τον φοβία, τελικά, ο Διάκονος δεν κατέλυσε, και το κατέλυσε ο Ιερέας. Ο Διάκονος την επόμενη μέρα είχε κολλήσει φυματίωση (!!!), ενώ ο Ιερέας δεν έπαθε τίποτα!

Καμπαναριό του Ιερού Ναού

    Θεία Λειτουργία στην Αγία Παρασκευή
                από τον σύλλογο Ελληνοαμερικανών Κοζανιτών -         
     Ιούνιος 1939

 Το καμπαναριό κτίσθηκε περί το 1952 με δωρεά συλλόγου των Ελληνοαμερικανών Κοζανιτών, ο οποίος ιδρύθηκε το 1930. Στην φωτογραφία του   Κοζανιτών – Αμερικανών, οι οποίοι τέλεσαν Θεία Λειτουργία στο Ναό της Αγίας Παρασκευής τον Ιούνιο του 1939. Η ευλάβεια των Ελληνοαμερικανών Κοζανιτών προς την Αγία Παρασκευή, τους ώθησε να θέσουν υπό την προστασία τους το τότε Εξωκλήσι της Αγίας Παρασκευής. Έκτοτε πολλές φορές και με διαφόρους τρόπους εκδήλωσαν το ενδιαφέρον τους για τον Ιερό Ναό και τις πολλές ανάγκες του.

    Την φωτογραφία δημοσίευσε σε άρθρο του για τον Ναό της Αγίας Παρασκευής ο Κοζανίτης λαογράφος Ιωάννης Κορκάς.

    Τον Δεκέμβριο του 2025, μετά την εν γένει συντήρηση του καμπαναριού, οι δύο πλαϊνές είσοδοι του καμπαναριού καλύφθηκαν με ινοσανίδα και τοποθετήθηκαν εκατέρωθεν δύο ολόσωμες αγιογραφίες, η μία της Αγίας Παρασκευής και η δεύτερη του Οσίου Παϊσίου του Αγιορείτου.

    Θα λέγαμε πως οι Άγιοι Παρασκευή και Παΐσιος υποδέχονται και φυλάσσουν τους προσκυνητές που έρχονται στον Ιερό Ναό για να αιτηθούν την Χάρη του Θεού και την πρεσβεία της Αγίας.

    Ακόμα, όποια ώρα και να έρθουν άνθρωποι στον Ναό, είτε τον βρουν ανοικτό, είτε κλειστό, οι Άγιοι βρίσκονται στο καμπαναριό, ώστε να είναι σε διαρκή τιμητική προσκύνηση από τους ανθρώπους.

Διώροφο κτίριο

    Από το 1982 με άδεια του ΟΔΕΠ κατεδαφίστηκαν παλαιά κτίσματα κελιών που υπήρχαν παραπλεύρως του Ναού και είχαν καταστεί ετοιμόρροπα και επικίνδυνα οικοδομήθηκε ένα διώροφο κτίριο με προοπτική να καταστεί ξενώνας προσκυνητών, παραθεριστών και απόρων. Το κτίριο από τότε βρίσκεται ήδη ημιτελής. Για τον σκοπό της οικοδόμησης του κτιρίου εκποιήθηκαν και μερικά μικροτεμάχια χερσότοπου που βρίσκονται αποκομμένα του κυρίως κτήματος, μικρολουρίδες καταμήκος του δρόμου που οδηγεί από την πόλη προς τον Ναό.

    Συν τω χρόνω ο σκοπός χρήσεως ως ξενώνας εγκαταλείφθηκε. Κατά την οκταετία 2009-2017 το ισόγειο του κτιρίου χρησιμοποιήθηκε για να στεγάσει τις διοικητικές υπηρεσίες της Ιεράς Μητροπόλεως Σερβίων και Κοζάνης. Σκοπός πλέον είναι να δημιουργηθεί ένα πολυδύναμο κέντρο που να διευκολύνει τις εκκλησιαστικές επιδιώξεις για την ανθρώπινη σχέση και επαφή μεταξύ των ενοριτών, καθώς και την προαγωγή του πολιτισμού και της τοπικής ιστορίας, με την δημιουργία Εκκλησιαστικής Βιβλιοθήκης, χώρων κατηχήσεως, αθλοπαιδιών και πολιτιστικής αναδείξεως και προβολής της ιστορίας.

Λειτουργικό και ποιμαντικό έργο

    Στον Ναό Αγίας Παρασκευής Κοζάνης κάθε απόγευμα χτυπά η καμπάνα για να καλέσει τους πιστούς στην κοινή απογευματινή προσευχή. Τελείται, δηλαδή, καθημερινά Εσπερινός και Μικρό Απόδειπνο, εκτός από την Κυριακή το απόγευμα.

    Επίσης, την Δευτέρα το απόγευμα τελείται μαζί με τον Εσπερινό Παράκληση στην Αγία Παρασκευή. Την Τετάρτη το απόγευμα παράκληση στους Αγίους εκ περιτροπής που τιμούμε στον Ναό μας. Και την Παρασκευή το απόγευμα Εσπερινός και Χαιρετισμοί στην Θεοτόκο.

    Το μυστήριο των μυστηρίων, η Θεία Λειτουργία, τελείται κάθε Παρασκευή πρωί, κάθε Κυριακή πρωί και σε κάθε εορτή.

    H μεριμνά για τους ασθενείς αδελφούς μας εκφράζεται με το μυστήριο του Ευχελαίου, το οποίο τελείται μία Τετάρτη τον μήνα. Επίσης, για το μυστήριο της Εξομολόγησης των ενοριτών έρχεται μία φορά τον μήνα Εξομολόγος Ιερέας, προκειμένου να θεραπεύσει αυτήν την εσωτερική πνευματική ανάγκη. Θυμόμαστε ιδιαιτέρως τους κεκοιμημένους αδελφούς μας κάθε Παρασκευή λίγο πριν το τέλος της Θείας Λειτουργίας τελώντας Τρισάγιο «υπέρ πάντων τῶν ἐνοριτῶν ἡμῶν τῶν πρὸς Κύριον ἐκδημησάντων, πάντων τῶν διακονησάντων ἐν τῷ Ἱερῷ Ναῷ» και όσων αδελφών μας φέρουν τα ονόματα των κεκοιμημένων συγγενών τους.

    Υπάρχει κατηχητικές συνάξεις για παιδιά Νηπιαγωγείου, Δημοτικού, Γυμνασίου και Λυκείου κάθε Σάββατο απόγευμα και κατηχητική σύναξη ενηλίκων κάθε Δευτέρα απόγευμα μετά την Παράκληση στην Αγία Παρασκευή.

Άγιοι που τιμώνται στον Ναό μας

    Ο Ιερός Ναός πανηγυρίζει στην μνήμη της Αγίας Παρασκευής στις 26 Ιουλίου. Παράδοση υπήρχε στον Ναό της Αγίας Παρασκευής, να τιμάται ιδιαιτέρως η Αγία Μαρίνα (17 Ιουλίου) και οι Άγιοι Απόστολοι Πέτρος και Παύλος (29 Ιουνίου).

    Ωστόσο, η ανάγκη των ανθρώπων για πνευματική ανάπαυση και υπαρξιακό προσανατολισμό έφερε σταδιακά την τιμή και άλλων Αγίων στην Ενορία μας, όπως του Αγίου Φιλουμένου του νεοϊερόμαρτυρος στο Φρέαρ του Ιακώβ, των Ευβοιωτών Οσίων Δαυίδ του Γέροντος και Ιακώβου του Τσαλίκη, των Αγίων Αποστόλων Ακύλα και Πρισκίλλας, του αγίου εκείνου ζευγαριού που είναι προστάτες της χριστιανικής συζυγίας, τους θαυματουργούς Ιεράρχες Άγιο Πρόκλο Αρχιεπίσκοπο Κωνσταντινουπόλεως και Άγιο Καλλίνικο Μητροπολίτη Εδέσσης, τεμάχιο ιερού λειψάνου των οποίων φυλάσσεται στις Εικόνες τους. Την Αγία Υπομονή. Τον Άγιο ιερομάρτυρα Μητροφάνη, έναν Κινέζο Άγιο, τον Άγιο νεομάρτυρα Εφραίμ τον Νέας Μάκρης.

    Απότμημα ιερού λείψανου, επίσης, τίθεται προς διαρκή προσκύνηση της Αγίας Παρασκευής και των Αγίων νεομαρτύρων Ραφαήλ, Νικολάου και Ειρήνης για την εσωτερική ενδυνάμωση των πιστών και την απόλαυση της Θείας Χάριτος από τα μέλη της Εκκλησίας.

Κλείνοντας...

Ευχόμαστε η Αγία Παρασκευή, μία ζωντανή Αγία με μεγάλη παρρησία, διαρκή παρουσία στην ζωή μας που έχει επιτελέσει πλήθος θαυμάτων και ιάσεων «ὧν οὐκ ἔστιν ἀριθμός», μαζί με το πλήθος Οσίων, Ιεραρχών και Μαρτύρων που τιμώνται στον Ναό μας, να προστατεύει την Ενορία μας, να φυλάττει την πόλη μας και να πρεσβεύει για όλους μας, ώστε με φωτισμένο νου και αγώνα για μία ζωή κοντά στον Χριστό, να αποκτήσουμε «ἐν μὲν τῷ παρόντι βίῳ τὴν ἐπίγνωσιν τῆς Ἀληθείας, καὶ ἐν τῷ μέλλοντι ζωὴν αἰώνιον» (ευχή γ' αντιφώνου Θ. Λειτουργίας).